Zelfkennis

Je wordt gevormd door je karaktereigenschappen,genetische factoren, je sociale omgeving en door je bewuste en onbewuste ervaringen die zowel positief als negatief kunnen zijn. Deze tezamen bepalen in belangrijke mate wie je bent en wat je houding en gedrag is. Jezelf goed kennen is een belangrijk hulpmiddel om evenwichtiger in het leven te staan. Jezelf leren kennen is een levenslang proces. Ook al denk je te weten wie je bent, je kunt jezelf keer op keer verrassen. En dat is maar goed ook. Zelfkennis maakt dat je je eigen reacties beter kunt begrijpen en dat je in staat bent om de reactie van een ander op jou sneller te kunnen duiden. Als je jezelf kent, kun je snellere en betere beslissingen nemen, omdat je weet wat bij je past. Het zorgt ervoor dat je minder verkeerde keuzes maakt. Je laat je minder beïnvloeden door wat de ander wil en vindt. Ook is het eenvoudiger om jezelf te beheersen. Als je jezelf kent, word je toleranter naar een ander toe, omdat je je realiseert dat de ander net als jij ook zo zijn zwakheden heeft. Het lijkt zo voor de hand liggend te zijn dat je meer regie hebt over je leven als je weet waar je kracht en je zwakte ligt, als je doorhebt wat jou gelukkig maakt en wat niet,. Het zou voor zich moeten spreken dat je eerlijk bent naar een ander over wat bij en voor jou werkt en wat niet. Toch is het vaak niet zo voor de hand liggend als het klinkt. Want wees eens eerlijk: hoeveel tijd ‘verdoe’ je met het doen van dingen die niet echt bij je passen? Hoeveel energie stop je in dingen of mensen die in feite jouw aandacht niet waard zijn omdat ze geen waarde toevoegen aan je leven? Zelfkennis verwerven en benutten is geen vanzelfsprekendheid. Als je opgroeit, wordt je bewustzijn steeds groter en krijg je door wie je bent, wat de effecten zijn van je gedrag en krijg je meer zicht op wat voor jou werkt. Meer en meer krijg je door dat je invloed op zaken kunt uitoefenen en dat er door iets te doen of te laten dingen gebeuren in je leven. Je krijgt niet alleen zicht op wie je bent door van een afstandje naar jezelf te kijken. Je hebt ook de waarnemingen en indrukken van de ander nodig om jezelf beter te leren kennen. Zij zien dingen in jou die je mogelijk zelf niet eens door hebt, die je niet ziet omdat je het niet weet. Zij zien je reacties, je eigenschappen en mogelijk zelfs patronen. Zij hebben belangrijke informatie over jou die je goed kunt benutten om inzicht te verwerven in jezelf waardoor je zelfkennis vergroot kan worden. Als je ervoor openstaat, biedt elke ontmoeting je een uitgelezen kans om jezelf beter te leren kennen. Daarvoor is er wel werk aan de winkel. Vraag de ander eens hoe hij/zij jou ervaart, hoe hij/zij jou ziet, wat hem/haar opvalt in het onderlinge contact, wat hij/zij kenmerkend vindt aan jouw manier van doen. Vraag eens of de ander tips voor je heeft. En vraag door als je die tips niet zo goed begrijpt. Je lichaam is ook een belangrijk middel om meer informatie over jezelf te krijgen. Wat ervaar je in het contact met de ander. Hoe reageer je non-verbaal: vind je het contact aangenaam, is het rustgevend of raak je juist geïrriteerd. En wat zeggen al deze lijfelijke signalen over wie jij bent? Het is mooi om meer inzichten op te doen over jezelf en rijker te worden aan zelfkennis. Zorg ervoor dat je je niet met je zelfkennis identificeert. Het laat zien hoe het nu is, maar realiseer je dat overtuigingen, voorkeuren en gevoeligheden door de tijd heen kunnen veranderen en een andere kleur aan je kunnen geven.

‘Familieregels’

Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. ‘Noblesse oblige’. Wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd. Eigen haard is goud waard. Geld moet rollen. Als kind krijg je tijdens het opgroeien overtuigingen, waarden en normen mee. Deze kunnen heel bewust aan je worden overgedragen, maar ook onbewust en zelfs woordeloos. Ze vormen je en bepalen voor een belangrijk deel hoe je je ontwikkelt. Ze beïnvloeden je keuzes en zonder dat je je het misschien bewust bent, geef je ze ook weer door aan jouw kinderen. Je familiewaarden en overtuigingen kunnen je een stevig anker, fundament geven waaraan je je kunt vasthouden, waar je op kunt terugvallen. Het kan echter ook zijn dat je in de loop van je leven merkt dat ze beperkend voor je gaan werken. Ze blokkeren je om te zijn wie je wilt zijn. Je ongeschreven familiewaarden en tradities fungeren voor jou als last, als beknellende ‘wetten’ die voor andere familieleden belangrijk zijn, maar die jou opbreken. Als je opgegroeid bent met de traditie dat ouders het altijd beter weten is het lastig om als kind te merken dat een ouder dingen zegt die je niet vindt kloppen. Als je vader van mening is dat hij en zijn kinderen voor een dubbeltje geboren zijn en dus geen kwartje kunnen worden, heb je een probleem als je voelt dat er meer in je zit en dat deze vaderlijke zienswijze van geen kanten bij je past. Het is lastig om de waarden en normen van je gezin van herkomst los te laten. Ook al ben je al lang en breed volwassen, woon je al jaren op jezelf, ben je financieel onafhankelijk en heb je zelf kinderen, zelfs dan nog kun je rekening houden met de (vermeende) verlangens, verwachtingen en behoeften van je ouders. Dit is niet zo vreemd, omdat je als (klein) kind totaal afhankelijk bent geweest van je ouders om te (over)leven. Deze normale, natuurlijke afhankelijkheid heeft voor een onlosmakelijke loyaliteit gezorgd die ertoe leidt dat in belangrijke levenskeuzes (onbewust) de echo van de ‘stem’ van de ouders doorklinkt. De loyaliteit aan je ouders is groot, soms kan deze loyaliteit je in problemen brengen. Je loyaliteit aan de wensen en verlangens van je ouders, ook al ben je al wees, kan botsen met je loyaliteit aan je eigen kinderen, je partner of een passie. Je sterke, soms onbewuste loyaliteit aan het (geestelijke) erfgoed van je ouders kan je eigen levensweg in de weg staan, omdat emigreren betekent dat je het dorp waar je familie al generaties woont moet verlaten en je daarmee een breuk veroorzaakt in de traditie. Je durft geen huis te kopen, omdat er in jouw familie al generaties lang een huis gehuurd wordt, want men is bang voor schulden. Je trouwt met een partner uit dezelfde sociale klasse en met een vergelijkbare religieuze achtergrond, want zo gaat het al van generatie op generatie in de familie. De ‘opdrachten’, boodschappen en verwachtingen kunnen dwingend zijn en kunnen je eigen wensen en verlangens frustreren. Je voelt je onvrij en het lastige is dat het lijkt alsof het niet om de verwachtingen van je ouders gaat, maar om je eigen behoefte en verlangens. Als het je benauwt en als je voelt dat er iets wringt, dat er een last op je schouders rust, dan ben je de (veronderstelde) wens van je ouders aan het vervullen en negeer je je eigen behoeftes. Dit kan je duur komen te staan, omdat het kan leiden tot een identiteitscrisis waarin alles op losse schroeven komt te staan. Loyaal zijn aan je familie, aan de waarden en normen die daar hoog worden gehouden is mooi. Als familie je partner niet accepteert, heftig teleurgesteld is in je opleidings- of beroepskeuze , klaagt over je leef- en woonomstandigheden, terwijl jij jezelf daarin senang voelt, of openlijk afstand neemt van jouw religieuze keuzes, dan is het tijd om te onderzoeken hoe jij je tot de familie wilt verhouden. Hetzelfde is aan de orde als je merkt dat je fundamentele levenskeuzes – bijvoorbeeld uitkomen voor je seksuele of spirituele identiteit – niet durft te maken vanwege de mogelijke reactie van familieleden. Wil je werkelijk volwassen zijn, dan hoort het erbij dat je de familieregels die jou goed doen van harte onderschrijft en afstand neemt van die regels en verwachtingen die niet meer bij jou passen.

Je uitspreken

Het lijkt zo makkelijk: op een open manier zeggen hoe je iets ervaart, wat je van iets vindt. Het is makkelijker gezegd dan gedaan. Zeker als je voor je mening uitkomt en je echt in de minderheid bent, als degenen met wie je omgaat er echt anders over denken. Helemaal een ‘uitdaging’ als je er alleen voor staat. Ondanks deze omstandigheden is het wezenlijk om je uit te spreken. Dit is lastiger dan ooit, omdat we in een tijd en land leven waarin het als wijs wordt gezien om genuanceerd te zijn en te spreken zonder te oordelen. Dit zijn mooie doelen en in veel situaties en omstandigheden nastrevenswaardig. Ze kunnen er wel voor zorgen dat je oppervlakkig blijft en in feite niet doet wat er van je verwacht mag worden. Toch is het goed om je rug recht te houden en je uit te spreken als er onrecht of oneerlijkheid aan de orde is. Onrecht of oneerlijkheid mag je niet weg relativeren, omdat je in feite de slachtoffers in de kou laat staan die rekenen op jouw steun, in welke vorm dan ook. Verdiep je in de kwestie. Als het gaat om onrecht of oneerlijkheid is het noodzakelijk goed onderzoek te doen naar wat er aan de hand is, voordat je dingen gaat roepen. Ongefundeerde uitlatingen verzwakken je positie en tasten je gezag aan. Laat je informeren, zoek anderen op met kennis van zaken en hoor hen uit, zodat je je een goed beeld kunt vormen. Complexe kwesties waar onrecht een rol speelt, zijn nooit simpel. Maar dat is geen reden om je er niet in te verdiepen en je niet uit te spreken. Het kan zijn dat je een kwestie niet ok vindt en dat je merkt dat er zoveel kanten aan de kwestie zitten dat je de neiging hebt je mond dicht te houden, omdat je bang bent dat anderen je zullen wijzen op de complexiteit. Het is dan de kunst om een aspect uit de complexe kwestie onder de aandacht te brengen en de kwalijke effecten daarvan te concretiseren. Doe dit zonder te ontkennen dat de kwestie niet vanuit meerdere kanten bekeken kan worden. Test onder een of meerdere mensen die je vertrouwt uit wat je woorden bij een ander teweegbrengen. Welke vragen roepen ze op, welke feedback krijg je? Het is goed te weten wat je uitspraken bij een ander oproepen. Niet om daarna je boodschap aan te passen, maar om te wennen aan wat de reactie kan zijn. Het kan je laten zien dat jouw zienswijze niet overeenkomt met hoe een ander ernaar kijkt. Je bereidt in een veilige setting voor op wat er kan gebeuren in een andere setting. Spreek je uit in een situatie waarin onrecht of oneerlijkheid aan de orde is. Vertrouw op nut en noodzaak ervan, ook al krijg je ogenschijnlijk geen (openlijke) bijval. Durf een dwarsligger te zijn met de bedoeling de kwalijke effecten te benoemen. Het klopt dat door je uit te spreken het onrecht niet een-twee-drie wordt verminderd. Maar het gegeven dat je aandacht vraagt voor een aspect waar de ander graag niet de focus op wil hebben, heeft waarde. In de loop der tijd zal duidelijk worden welke waarde dit heeft (gehad). Het feit dat je niet op korte termijn ‘succes’ zult behalen met je bijdrage, zou je niet uit moeten maken. Durf alleen te staan, hou je rug recht, spreek je uit en vertrouw erop dat het waardevol is wat je doet.

Weerbarstige werkelijkheid

Al je mooie ideeën en plannen ten spijt, de praktijk van alledag is soms vele malen weerbarstiger dan je zou willen. Het kan wel een jaar duren voordat je het gevoel hebt dat de gewenste verandering zichtbaar en voelbaar in je leven is en enigszins beklijft. Je hebt ontdekt dat je iets in/aan jezelf wilt veranderen en je hebt je heilig voorgenomen daarmee aan de slag te gaan. Omdat je er zelf last van hebt, omdat de ander er tegenaan loopt. Je hebt inzicht gekregen in wat het je kan opleveren om aan bepaalde aspecten van je houding en gedrag te werken. Je hebt ontdekt dat bepaalde gedachtes of aannames blokkerend werken en je heilig voorgenomen deze om te zetten in constructieve en stimulerender varianten. Toch valt het je tegen dat je geen wezenlijke veranderingen ervaart, ondanks je voornemens en je harde werken. Je zelf ontwikkelen, patronen doorbreken en daadwerkelijk anders denken en doen kost tijd. Je start met bewustwording, maar bewustwording is nog geen daadwerkelijke verandering. Daarvoor is echt meer nodig. Zelfinzicht is een belangrijke basis voor verandering. Dit inzicht gaat niet alleen over wat jouw ontwikkelpunten zijn. Het gaat ook over waarom je denkt wat je denkt en waarom je doet wat je doet. Ook al zijn gedachtes en gedragingen contraproductief, er zit een reden achter dat je het doet en het is nodig om die te achterhalen. Die reden zal onderzocht en door jou ontkracht moeten worden, zodat je kan loslaten. Niet veranderen heeft ook een voordeel en dat is vaak een reden waarom je blijft doen wat je doet. Zoek haarfijn uit wat het voordeel is van het bij het oude laten en formuleer daarna welke winsten de verandering oplevert en kies er bewust voor daar voor te gaan. Daarnaast is het nodig om te weten welke concrete stappen daadwerkelijk nodig zijn om je persoonlijke verandering door te voeren. Als je weet dat je iets moet veranderen en het ook daadwerkelijk wilt, dan is dat een mooi begin, maar je zult ook feitelijk de stappen moeten weten die je moet zetten. En het is niet vreemd als je daar geen enkel benul van hebt. Je hebt in de meeste gevallen iemand nodig die een tijdje met je meeloopt en die je dit ‘influistert’! Daarvoor is het nodig dat je een concreet doel hebt waarin je echt gelooft en waarvoor je besluit te gaan. Zonder doel gebeurt er niets. Het vraagt de nodige lef om je veranderingen uit te voeren. Dit kan betekenen dat het echt spannend kan worden om zaken niet meer of geheel anders te doen. Het vraagt lef het te doen en de reacties die dit mogelijk oproept te ‘trotseren’. Het kan ook zijn dat je de werkelijkheid als weerbarstig ervaart, omdat je je eigen successen niet ziet: Omdat ze kleiner zijn dan je had gedacht. Als je zaken aan het veranderen bent, sta dan regelmatig stil bij de vraag wat de (kleine) resultaten zijn die je hebt behaald. Deel die met een ander en denk niet te snel dat je verandering niks voorstelt. Door het benoemen en delen kom je tot een positieve self fulfilling prophecy die een motor is voor je vervolgstappen: ik kan het, het lukt mij en op naar de volgende stap! De werkelijkheid is echt minder weerbarstig als je weet wat de aandachtspunten zijn in een veranderingsproces.

Schuldgevoelens

Je kent het misschien wel, dat knagende gevoel dat je iets hebt gedaan, gezegd of nagelaten wat je niet bevalt. Je voelt je schuldig omdat je vanbinnen voelt of gewoon vindt dat het anders had gemoeten. Dit gevoel zorgt er, als het goed is, voor dat je herstelacties gaat ondernemen. Je schuldgevoel prikkelt je om na te denken over jouw verhouding tot een ander. Schuldgevoel stimuleert je om na te denken over je morele verantwoordelijkheid als mens. Het zorgt ervoor dat je relaties goed houdt of herstelt als dat nodig is. Schuldgevoelens prikkelen je om aan een wij-gevoel te werken. Je gevoelens zetten je ertoe aan je te verbinden met de ander. Een schuldgevoel zet je aan tot zelfreflectie. Het is ook het gevoel dat je ertoe aanzet sorry te zeggen en vergeving te vragen. Schuldgevoel is een naar gevoel, maar kan productief worden gemaakt als je het niet weg relativeert en onder ogen ziet, als je het erkent en onderzoekt welke stap van je gevraagd wordt. Vraag jezelf af of je naar je gedrag kunt kijken zonder jezelf te veroordelen. Als je conclusies trekt over je persoonlijkheid, zit je voor je het weet in de hoek van schaamte. En helaas, schaamte verlamt je en blokkeert vaak een actie die juist wel nodig is. Als je geen stappen zet naar de ander, maar vervalt in gepieker, bereik je niks. Integendeel. Je schuldgevoelens krijgen dan een zelfdestructief kantje dat je niet verder helpt. Er zijn diverse mogelijkheden om antwoord te geven op je schuldgevoel. Je kunt je excuses aanbieden. Je kunt de ‘schade’ herstellen in welke vorm dan ook. Het kan ook passend zijn om maatregelen in je levens(stijl) te treffen die ervoor zorgen dat je je niet meer schuldig voelt. Tot slot kun je je afvragen welke lessen je uit je schuldgevoel kunt leren. Wat kun je doen of laten om schuldgevoel te voorkomen in je manier van denken of doen, in je gewoonten? Schuldgevoel laat je voelen waar voor de balans tussen jou en de ander herstelwerkzaamheden noodzakelijk zijn.